System podatkowy staje się coraz bardziej transparentny dla fiskusa. JPK, KSeF, DAC7 i STIR sprawiają, że administracja skarbowa może weryfikować rozliczenia szybciej, dokładniej i w dużej mierze zdalnie, często zanim skontaktuje się z podatnikiem. Może to prowadzić do niemal stałego monitoringu przedsiębiorców, bo organy mają dostęp do coraz większej liczby danych niemal w czasie rzeczywistym. Z raportu MDDP i Konfederacji Lewiatan wynika, że w 2025 r. fiskus przeprowadził blisko 2,3 mln czynności sprawdzających i wykrył dzięki nim niemal 11 mld zł zaległości podatkowych. To oznacza przejście od klasycznego modelu kontroli do stałego, niemal ciągłego nadzoru nad rozliczeniami przedsiębiorców.
Czynność sprawdzająca
Czynności sprawdzające to najszybsza i najmniej sformalizowana forma weryfikacji rozliczeń. Ich celem jest przede wszystkim sprawdzenie terminowości i poprawności deklaracji oraz zgodności danych z dokumentami, a nie pełne badanie całej działalności podatnika. W praktyce różnią się od kontroli podatkowej tym, że obejmują węższy zakres i pozwalają organowi działać sprawniej. Często są prowadzone bez wszczynania klasycznej procedury kontrolnej, dają też większą swobodę działania i pozwalają niemal automatycznie wykrywać błędy. To właśnie dlatego administracja skarbowa korzysta z nich coraz częściej. W latach 2019–2024 odbyło się ich ponad 12 mln, a ilość ta stale wzrasta.
Transparentność przez KSeF
KSeF nie jest już tylko kolejnym obowiązkiem technicznym, ale elementem głębszej przebudowy relacji między przedsiębiorcą a fiskusem. Wraz z JPK daje administracji skarbowej dostęp do danych o transakcjach w skali, która jeszcze kilka lat temu była nieosiągalna: od strony formalnej ogranicza to potrzebę klasycznej kontroli „na miejscu”, a z perspektywy organów wzmacnia możliwość typowania ryzyk i szybkiego wychwytywania nieprawidłowości. Oznacza to, że ciężar nadzoru przesuwa się z późniejszego sprawdzania rozliczeń na ich bieżące monitorowanie, a przedsiębiorca coraz częściej funkcjonuje w warunkach kontroli ciągłej, rozproszonej, opartej na danych, a nie na bezpośrednim kontakcie z urzędnikiem.
Kontrole w liczbach
Rośnie nie tylko skala działań, ale też ich efektywność. Statystyki pokazują, że ciężar nadzoru coraz mocniej przesuwa się w stronę czynności sprawdzających. Według raportu MDDP i Lewiatana w latach 2021–2025 za ich pomocą wykryte zaległości sięgnęły 38,8 mld zł. W samym 2025 roku było ich niemal 2,3 mln, czyli średnio 19 nowych procedur na minutę, podczas których ujawniono deficyt 11 mld zł. Autorzy raportu wskazują, że ta forma weryfikacji daje budżetowi większe efekty niż kontrole podatkowe i celno-skarbowe łącznie. Wzrost skuteczności wynika nie tylko ze skali działań, ale też z coraz lepszej analityki danych i automatycznego typowania podmiotów do sprawdzenia. Równolegle zmienia się struktura nadzoru. Według danych przywoływanych przez DGP, w 2021 r. Polska zajmowała 2. miejsce wśród 58 badanych administracji podatkowych pod względem liczby kontroli i czynności sprawdzających, a w latach 2018–2021 była liderem postępowań przygotowawczych dotyczących przestępstw i wykroczeń skarbowych. To pokazuje, że polski fiskus nie tylko działa często, ale też wyjątkowo intensywnie.
Co na to przedsiębiorcy?
Przedsiębiorcy akceptują samą potrzebę pewnych weryfikacji, ale obawiają się rozszerzania tej procedury ponad jej obecny zakres. Z raportu wynika, że 61,5 proc. ankietowanych sprzeciwia się poszerzaniu uprawnień dowodowych organów podatkowych, a 72,1 proc. nie chce, by w ramach czynności sprawdzających możliwe było przesłuchiwanie świadków czy oględziny. Biznes oczekuje przede wszystkim przewidywalności, stabilności prawa i dłuższego vacatio legis przy zmianach podatkowych. Niezmiennie problemem pozostaje też niska pozycja Polski w rankingu konkurencyjności podatkowej. W ITCI 2025 zajęliśmy 35. miejsce na 38 państw OECD. W tle pozostaje jeszcze jeden problem: coraz bardziej złożony i zmienny system podatkowy, który wymaga od firm nie tylko nadzwyczajnej czujności, ale też ciągłej gotowości do dostosowywania się do nowych reguł.
Przeczytaj także:
